Wat wil Entweder?
Gebouwen niet in beton gegoten
Entweder maakt kantoorgebouwen van hout, die volledig demontabel zijn. De naam is HOLD, Dat is Twents voor hout. Mochten we ooit besluiten dat een HOLD-gebouw op een plek niet meer past, dan kunnen we het als een bouwdoos uit elkaar halen en elders weer opbouwen. Dat is volgens ons waar duurzaamheid voor staat. Moet je je voorstellen: geen overbodige gebouwen meer op industrieterreinen; we halen ze gewoon uit elkaar. En hout heeft meer voordelen. Hout is CO2 door de natuur omgezet in bouwmateriaal. Elke 4 minuten produceert het Europese bos een nieuw kantoorgebouw, dat wil zeggen: in de zomer, in de winter doet het bos er wat langer over. En betonbomen bestaan niet, er komt geen nieuw beton bij. Dat kun je maar één keer storten. Aangezien in een HOLD-gebouw geen van de verbindingen permanent is (dus niet in beton gegoten!), is het productieproces ook anders georganiseerd. De grote elementen worden in de fabriek, vrij van wind en regen, geconstrueerd en vervolgens naar de bouwplaats vervoerd. Dat heeft als gevolg dat de bouwkosten en bouwtijd aanzienlijk lager en korter zijn. Dat wordt duurzaam en betaalbaar.
Dat standaardiseren in de bouw is toch een dingetje. We hebben diverse gesprekken gevoerd met ontwikkelaars die hun plannen voor nieuwbouw zagen mislukken omdat de bouwkosten te hoog waren. Die waren geïnteresseerd in ons houten kantoorontwerp, met name vanwege de prijs. De hoge bouwkosten zijn een probleem in de kantoor- en bedrijfsmatige bouw. De huurprijs in de kantorenbouw heeft absoluut geen gelijke tred gehouden met de sterke stijging van de bouwkosten. Zeker sinds het coronatijdperk, toen ineens de zekerheid van een wereldwijd open marktsysteem en het einde ervan in zicht kwamen. En iets vertelt me dat dit niet snel teruggaat. Hint: Trump. Er is een overaanbod aan oud vastgoed, omdat we ooit te veel van dat spul hebben gebouwd. Dat veroorzaakt een disbalans in de prijzen. Dat is geen gezonde bodem om innovaties door te voeren, wetende dat duurzaam bouwen een hogere prijs heeft door de hogere investeringen in isolatie, installaties en het productieproces.
Als de wereld verandert, moeten bouwmethodes worden aangepast. Dat betekent onder meer een veel grotere mate van standaardisatie. In de meeste gevallen waarin onze hulp wordt ingeroepen, is een architect helemaal uit zijn dak gegaan en heeft hij een ontwerp aangeleverd dat op elk vlak uniek is. Zo is een architect ook opgeleid. Elk project begint bij nul en moet per definitie uniek zijn. En dat maakt bouwen duur. Daarom moet je bewust voor de andere weg kiezen. We gaan uit van vaste bouwstromen, met vaste maten en hoogten, en vaste constructiedetails. Alles mag als het gebouw maar 18 meter diep is en volgens de standaardmethode gemonteerd wordt. De onderdelen kopen we rechtstreeks in bij de fabriek en we luisteren erg goed naar wat de fabriek ons adviseert. We vertellen niet wat ze moeten maken, we hebben een dialoog over wat de meest praktische productiemethode is en hoe we ons ontwerp en het productieproces bij elkaar kunnen brengen. Niks eigenwijs doen. En niemand kan beweren dat een HOLD-gebouw lelijk is. We hebben diverse welstandcommissies weten te overtuigen.
Nu heb je in de kantoorsector veel aanbod, met name van verouderde kantoorgebouwen. Dat betekent dat elke gebruiker met een beetje zoekwerk, altijd wel een geschikt en vooral betaalbaar oud kantoor kan vinden. Geen duurzame oplossing, maar hoeveel meer ben je bereid te betalen voor duurzaamheid? De planeet is belangrijk, de jaarcijfers ook. Dat maakt nieuwbouw extra tricky. Een gemonteerd houten kantoor is 25% goedkoper en je hebt een energierekening die een stuk lager ligt dan die van dat oude kantoorgebouw. En dan kunnen we een bedrijf alsnog overtuigen om voor hout te kiezen.
En een gloednieuw gebouw heeft nog meer voordelen. Minder onderhoud, je kunt het krijgen zoals je het hebben wilt, en maakt indruk. Dan is de finale conclusie. Betaalbaar, groener en een prettige werkomgeving. Dan geeft duurzaamheid een kans. Niet omdat het moet, maar omdat het in alle opzichten beter is.
Kan de gebouwde omgeving beter?
Hout is essentieel om in de komende 10 jaar de milieulasten in de gebouwde omgeving te verminderen. Minder afval, minder energieverbruik tijdens de bouw, veel beter geïsoleerde gebouwen. Dat weten we en waarschijnlijk willen we dat ook allemaal, maar dat echt bewerkstelligen is nog iets anders. De bouwwereld een draai van 90 graden laten maken, vergt ongelooflijk veel energie. Dat is die mammoettanker bij Calais al laten insturen naar de haven van Rotterdam. Bouwprojecten zijn complexe opgaven, met veel risico's en kleine marges, en bouwers zijn risicovermijdend. Dus innovaties, zoals een slim houten kantoor, is een kwestie van eerst zien en dan geloven. Nu dat is geregeld, staat het eerste prototype van het HOLD-gebouw in Den Bosch. Geloven kan echter niet worden afgedwongen, dus we organiseren elke week een rondleiding voor de ongelovigen. En de houtbeweging groeit. Het volgende HOLD-gebouw komt in Enschede, op de grens van het vuurwerkrampgebied, op de plek van de voormalige Grolsch-bierfabriek. En in de komende jaren komen er nog minimaal 10 bij. Dat is de opgave.
Dat er vraag is naar nieuwe houten, slimme kantoren is bijzonder. De afgelopen 30 jaar hebben we een opmerkelijk proces meegemaakt waarbij het kantoorgebruik per mens in Nederland en de rest van de wereld aanzienlijk is afgenomen. Er zijn 2 belangrijke oorzaken aan te wijzen. Het kantooroppervlak per werknemer is afgenomen van rond 25 m2 naar nu rond de 8 m². Daar waar we steeds denken dat de steden steeds meer ruimte opslokken, geldt dat niet voor de plek waar we werken. We zijn niet kleiner geworden, integendeel zou ik zeggen; de reden is dat meer mensen van dezelfde werkplek gebruik maken. Verder zijn door automatisering veel kantoorbanen verloren gegaan. Corona gaf een extra impuls aan het werken buiten kantoor, waardoor er nog minder ruimte op kantoor nodig was. Het ruimtegebruik van kantoren is in de afgelopen decennia steeds efficiënter geworden en dus vreet het minder ruimte en dat is goed.
Nu is een nieuwe tendens waarneembaar dat ondernemingen hun medewerkers liever toch wat vaker op kantoor zien. Samen aan het werk is toch belangrijker dan we eerst dachten en het heeft waarschijnlijk ook wel te maken met het ongemak van de baas als hij op vrijdag ziet dat het hele kantoor leeg is. Je medewerkers terug naar kantoor krijgen doe je niet zomaar. Daar moet je iets voor doen. De jonge generatie kantoorgebruikers is kritisch. Het moet er een beetje aardig uitzien, Je moet kunnen fitnessen tussen de middag en de bestellingen bij Coolblue moeten op kantoor bezorgd kunnen worden. Dan heb je geen excuus meer om thuis te blijven. Maar boven alles moet het kantoor een fijne werkplek zijn. En hout is daarbij een belangrijk ingrediënt. In de jaren zestig was het erg chique om je kantoor te bekleden met hout, bijvoorbeeld eiken- en kersenhouten panelen in de vergaderzaal. Kijk maar eens naar Mad Men, de serie op Netflix over het kantoor in de jaren zestig. Dat gaf standing. Hout dempt, isoleert en voelt gewoon beter. Het hout herinnert je aan die boswandeling in het weekend. De werkplek van de huidige generatie moet goed voelen, met de juiste voorzieningen, want het leven is meer dan alleen werken. En daarbij speelt het schuldgevoel over het geweld dat we de natuurlijke omgeving aandoen, een belangrijke rol.
We hebben nog steeds te veel oude kantoorgebouwen die moeten worden afgebroken. We hebben tegelijk een tekort aan kantoorgebouwen die voor deze tijd zijn gemaakt, voor de uitdagingen van de generatie van deze tijd. En dat is een vrolijke opgave, waar we de bouwwereld onherroepelijk van gaan overtuigen.
Electra armoede is een zegen
Het is druk op het Nederlandse elektriciteitsnet. Dat is een kettingbotsing in slow motion, want we hebben dit al 20 jaar geleden zien aankomen. We hebben namelijk steeds meer elektra nodig, terwijl de toevoer instabiel is, omdat we steeds meer energie uit de wind en de zon halen en tegelijk vieze energiecentrales afkoppelen. Op zichzelf is het een prettige beweging en daarbij mag zelfs de vraag worden gesteld of het pedagogisch gezien niet beter is dat we leren te leven met een beetje minder overvloed. Energie op deze planeet is nu eenmaal niet oneindig beschikbaar. Aan elk systeem, ook aan zonnepanelen, zit een limiet. En schaarste dwingt nieuwe oplossingen af.
Ik denk niet dat we ooit tot een vermindering van het energieverbruik in vastgoed waren gekomen, als we niet geconfronteerd waren met netcongestie. Dat houdt voor ons bijvoorbeeld in dat wij bij de laatste aanvraag van een bouwvergunning te horen kregen dat we pas over 5 jaar de eersten zouden zijn voor een aansluiting op het elektriciteitsnetwerk. Dat verwacht je in een derdewereldland, en niet in Nederland.
Maar wij zitten dus met de gebakken peren, of liever met de rauwe peren, want we kunnen ze niet bakken zonder elektriciteit. En we zijn op zoek gegaan naar een oplossing. Uiteraard hebben we zonnepanelen toegevoegd aan ons project, maar dat brengt dezelfde onzekerheid met zich mee als het net. De volgende stap is het energieverbruik in het gebouw. We hebben een slim energiebeheersingssysteem ontwikkeld dat, na ingebruikname van het gebouw, een voorspelling kan doen van de energiebehoefte per gebouw. Die voorspelling maakt het mogelijk
We hebben de oplossing gezocht in het opslaan van elektriciteit in batterijen. Deze worden ‘s nachts geladen als er voldoende elektra beschikbaar is en overdag gebruikt door de kantoorgebruikers. Toch een bijzondere gedachte, dat overdag je computer gevoed wordt door een batterij in het gebouw.
Vervolgens hebben we de klimaatinstallatie aangepakt, een van de grootste energieslurpers in vastgoed. We hebben accumulatorelementen toegevoegd aan het systeem, die ‘s nachts met kou worden opgeladen zodat we minder grote machines nodig hebben voor de koeling en het hele systeem is gebaseerd op luchtbehandeling. Dat verwarmt en koelt snel, heeft geen opstartverlies en het rendement van de luchtbehandeling ligt veel hoger dan bij traditionele systemen.
Uiteraard zijn andere alternatieven ook langs geweest. Waterstofcentrales bij je gebouw bijvoorbeeld. We hebben een open mind, dus alles wat denkbaar is kan, maar de techniek en de aanvoer hebben nog te veel uitdagingen en het licht in ons kantoor moet toch altijd aanblijven. De kern van de oplossing is toch de tijdelijke opslag van energie als er voldoende aanbod is, en de capaciteit per gebouw wordt, zo voorspellen wij, elke dag groter.
Ons kantoorgebouw van 4500 m² heeft genoeg aan twee eenvoudige huisaansluitingen en dat is al heel bijzonder. De volgende stap is volledig energieneutraal, een onvermijdelijke stap, die waarschijnlijk in het volgende project gehaald wordt.
Entweder maakt kantoorgebouwen van hout, die volledig demontabel zijn. De naam is HOLD, Dat is Twents voor hout. Mochten we ooit besluiten dat een HOLD-gebouw op een plek niet meer past, dan kunnen we het als een bouwdoos uit elkaar halen en elders weer opbouwen. Dat is volgens ons waar duurzaamheid voor staat. Moet je je voorstellen: geen overbodige gebouwen meer op industrieterreinen; we halen ze gewoon uit elkaar. En hout heeft meer voordelen. Hout is CO2 door de natuur omgezet in bouwmateriaal. Elke 4 minuten produceert het Europese bos een nieuw kantoorgebouw, dat wil zeggen: in de zomer, in de winter doet het bos er wat langer over. En betonbomen bestaan niet, er komt geen nieuw beton bij. Dat kun je maar één keer storten. Aangezien in een HOLD-gebouw geen van de verbindingen permanent is (dus niet in beton gegoten!), is het productieproces ook anders georganiseerd. De grote elementen worden in de fabriek, vrij van wind en regen, geconstrueerd en vervolgens naar de bouwplaats vervoerd. Dat heeft als gevolg dat de bouwkosten en bouwtijd aanzienlijk lager en korter zijn. Dat wordt duurzaam en betaalbaar.
Dat standaardiseren in de bouw is toch een dingetje. We hebben diverse gesprekken gevoerd met ontwikkelaars die hun plannen voor nieuwbouw zagen mislukken omdat de bouwkosten te hoog waren. Die waren geïnteresseerd in ons houten kantoorontwerp, met name vanwege de prijs. De hoge bouwkosten zijn een probleem in de kantoor- en bedrijfsmatige bouw. De huurprijs in de kantorenbouw heeft absoluut geen gelijke tred gehouden met de sterke stijging van de bouwkosten. Zeker sinds het coronatijdperk, toen ineens de zekerheid van een wereldwijd open marktsysteem en het einde ervan in zicht kwamen. En iets vertelt me dat dit niet snel teruggaat. Hint: Trump. Er is een overaanbod aan oud vastgoed, omdat we ooit te veel van dat spul hebben gebouwd. Dat veroorzaakt een disbalans in de prijzen. Dat is geen gezonde bodem om innovaties door te voeren, wetende dat duurzaam bouwen een hogere prijs heeft door de hogere investeringen in isolatie, installaties en het productieproces.
Als de wereld verandert, moeten bouwmethodes worden aangepast. Dat betekent onder meer een veel grotere mate van standaardisatie. In de meeste gevallen waarin onze hulp wordt ingeroepen, is een architect helemaal uit zijn dak gegaan en heeft hij een ontwerp aangeleverd dat op elk vlak uniek is. Zo is een architect ook opgeleid. Elk project begint bij nul en moet per definitie uniek zijn. En dat maakt bouwen duur. Daarom moet je bewust voor de andere weg kiezen. We gaan uit van vaste bouwstromen, met vaste maten en hoogten, en vaste constructiedetails. Alles mag als het gebouw maar 18 meter diep is en volgens de standaardmethode gemonteerd wordt. De onderdelen kopen we rechtstreeks in bij de fabriek en we luisteren erg goed naar wat de fabriek ons adviseert. We vertellen niet wat ze moeten maken, we hebben een dialoog over wat de meest praktische productiemethode is en hoe we ons ontwerp en het productieproces bij elkaar kunnen brengen. Niks eigenwijs doen. En niemand kan beweren dat een HOLD-gebouw lelijk is. We hebben diverse welstandcommissies weten te overtuigen.
Nu heb je in de kantoorsector veel aanbod, met name van verouderde kantoorgebouwen. Dat betekent dat elke gebruiker met een beetje zoekwerk, altijd wel een geschikt en vooral betaalbaar oud kantoor kan vinden. Geen duurzame oplossing, maar hoeveel meer ben je bereid te betalen voor duurzaamheid? De planeet is belangrijk, de jaarcijfers ook. Dat maakt nieuwbouw extra tricky. Een gemonteerd houten kantoor is 25% goedkoper en je hebt een energierekening die een stuk lager ligt dan die van dat oude kantoorgebouw. En dan kunnen we een bedrijf alsnog overtuigen om voor hout te kiezen.
En een gloednieuw gebouw heeft nog meer voordelen. Minder onderhoud, je kunt het krijgen zoals je het hebben wilt, en maakt indruk. Dan is de finale conclusie. Betaalbaar, groener en een prettige werkomgeving. Dan geeft duurzaamheid een kans. Niet omdat het moet, maar omdat het in alle opzichten beter is.
Kan de gebouwde omgeving beter?
Hout is essentieel om in de komende 10 jaar de milieulasten in de gebouwde omgeving te verminderen. Minder afval, minder energieverbruik tijdens de bouw, veel beter geïsoleerde gebouwen. Dat weten we en waarschijnlijk willen we dat ook allemaal, maar dat echt bewerkstelligen is nog iets anders. De bouwwereld een draai van 90 graden laten maken, vergt ongelooflijk veel energie. Dat is die mammoettanker bij Calais al laten insturen naar de haven van Rotterdam. Bouwprojecten zijn complexe opgaven, met veel risico's en kleine marges, en bouwers zijn risicovermijdend. Dus innovaties, zoals een slim houten kantoor, is een kwestie van eerst zien en dan geloven. Nu dat is geregeld, staat het eerste prototype van het HOLD-gebouw in Den Bosch. Geloven kan echter niet worden afgedwongen, dus we organiseren elke week een rondleiding voor de ongelovigen. En de houtbeweging groeit. Het volgende HOLD-gebouw komt in Enschede, op de grens van het vuurwerkrampgebied, op de plek van de voormalige Grolsch-bierfabriek. En in de komende jaren komen er nog minimaal 10 bij. Dat is de opgave.
Dat er vraag is naar nieuwe houten, slimme kantoren is bijzonder. De afgelopen 30 jaar hebben we een opmerkelijk proces meegemaakt waarbij het kantoorgebruik per mens in Nederland en de rest van de wereld aanzienlijk is afgenomen. Er zijn 2 belangrijke oorzaken aan te wijzen. Het kantooroppervlak per werknemer is afgenomen van rond 25 m2 naar nu rond de 8 m². Daar waar we steeds denken dat de steden steeds meer ruimte opslokken, geldt dat niet voor de plek waar we werken. We zijn niet kleiner geworden, integendeel zou ik zeggen; de reden is dat meer mensen van dezelfde werkplek gebruik maken. Verder zijn door automatisering veel kantoorbanen verloren gegaan. Corona gaf een extra impuls aan het werken buiten kantoor, waardoor er nog minder ruimte op kantoor nodig was. Het ruimtegebruik van kantoren is in de afgelopen decennia steeds efficiënter geworden en dus vreet het minder ruimte en dat is goed.
Nu is een nieuwe tendens waarneembaar dat ondernemingen hun medewerkers liever toch wat vaker op kantoor zien. Samen aan het werk is toch belangrijker dan we eerst dachten en het heeft waarschijnlijk ook wel te maken met het ongemak van de baas als hij op vrijdag ziet dat het hele kantoor leeg is. Je medewerkers terug naar kantoor krijgen doe je niet zomaar. Daar moet je iets voor doen. De jonge generatie kantoorgebruikers is kritisch. Het moet er een beetje aardig uitzien, Je moet kunnen fitnessen tussen de middag en de bestellingen bij Coolblue moeten op kantoor bezorgd kunnen worden. Dan heb je geen excuus meer om thuis te blijven. Maar boven alles moet het kantoor een fijne werkplek zijn. En hout is daarbij een belangrijk ingrediënt. In de jaren zestig was het erg chique om je kantoor te bekleden met hout, bijvoorbeeld eiken- en kersenhouten panelen in de vergaderzaal. Kijk maar eens naar Mad Men, de serie op Netflix over het kantoor in de jaren zestig. Dat gaf standing. Hout dempt, isoleert en voelt gewoon beter. Het hout herinnert je aan die boswandeling in het weekend. De werkplek van de huidige generatie moet goed voelen, met de juiste voorzieningen, want het leven is meer dan alleen werken. En daarbij speelt het schuldgevoel over het geweld dat we de natuurlijke omgeving aandoen, een belangrijke rol.
We hebben nog steeds te veel oude kantoorgebouwen die moeten worden afgebroken. We hebben tegelijk een tekort aan kantoorgebouwen die voor deze tijd zijn gemaakt, voor de uitdagingen van de generatie van deze tijd. En dat is een vrolijke opgave, waar we de bouwwereld onherroepelijk van gaan overtuigen.
Electra armoede is een zegen
Het is druk op het Nederlandse elektriciteitsnet. Dat is een kettingbotsing in slow motion, want we hebben dit al 20 jaar geleden zien aankomen. We hebben namelijk steeds meer elektra nodig, terwijl de toevoer instabiel is, omdat we steeds meer energie uit de wind en de zon halen en tegelijk vieze energiecentrales afkoppelen. Op zichzelf is het een prettige beweging en daarbij mag zelfs de vraag worden gesteld of het pedagogisch gezien niet beter is dat we leren te leven met een beetje minder overvloed. Energie op deze planeet is nu eenmaal niet oneindig beschikbaar. Aan elk systeem, ook aan zonnepanelen, zit een limiet. En schaarste dwingt nieuwe oplossingen af.
Ik denk niet dat we ooit tot een vermindering van het energieverbruik in vastgoed waren gekomen, als we niet geconfronteerd waren met netcongestie. Dat houdt voor ons bijvoorbeeld in dat wij bij de laatste aanvraag van een bouwvergunning te horen kregen dat we pas over 5 jaar de eersten zouden zijn voor een aansluiting op het elektriciteitsnetwerk. Dat verwacht je in een derdewereldland, en niet in Nederland.
Maar wij zitten dus met de gebakken peren, of liever met de rauwe peren, want we kunnen ze niet bakken zonder elektriciteit. En we zijn op zoek gegaan naar een oplossing. Uiteraard hebben we zonnepanelen toegevoegd aan ons project, maar dat brengt dezelfde onzekerheid met zich mee als het net. De volgende stap is het energieverbruik in het gebouw. We hebben een slim energiebeheersingssysteem ontwikkeld dat, na ingebruikname van het gebouw, een voorspelling kan doen van de energiebehoefte per gebouw. Die voorspelling maakt het mogelijk
We hebben de oplossing gezocht in het opslaan van elektriciteit in batterijen. Deze worden ‘s nachts geladen als er voldoende elektra beschikbaar is en overdag gebruikt door de kantoorgebruikers. Toch een bijzondere gedachte, dat overdag je computer gevoed wordt door een batterij in het gebouw.
Vervolgens hebben we de klimaatinstallatie aangepakt, een van de grootste energieslurpers in vastgoed. We hebben accumulatorelementen toegevoegd aan het systeem, die ‘s nachts met kou worden opgeladen zodat we minder grote machines nodig hebben voor de koeling en het hele systeem is gebaseerd op luchtbehandeling. Dat verwarmt en koelt snel, heeft geen opstartverlies en het rendement van de luchtbehandeling ligt veel hoger dan bij traditionele systemen.
Uiteraard zijn andere alternatieven ook langs geweest. Waterstofcentrales bij je gebouw bijvoorbeeld. We hebben een open mind, dus alles wat denkbaar is kan, maar de techniek en de aanvoer hebben nog te veel uitdagingen en het licht in ons kantoor moet toch altijd aanblijven. De kern van de oplossing is toch de tijdelijke opslag van energie als er voldoende aanbod is, en de capaciteit per gebouw wordt, zo voorspellen wij, elke dag groter.
Ons kantoorgebouw van 4500 m² heeft genoeg aan twee eenvoudige huisaansluitingen en dat is al heel bijzonder. De volgende stap is volledig energieneutraal, een onvermijdelijke stap, die waarschijnlijk in het volgende project gehaald wordt.